Medeniyetlerin Zaman Algısı ve İslam Medeniyetinin Devirleri Meselesi

 

Dönemlendirilmesi yapılmamış bir tarih, bölümlere ayrılmamış, plansız bir kitap çalışması gibidir. Spengler’in de vurguladığı gibi tarih, geçmişin düzenli bir takdimidir ve bu takdim arayışı her şeyin üzerine bina edildiği bir postula hâline dönüşmektedir. Bundan dolayı hemen bütün dinlerin ve medeniyetlerin eski çağlardan beri zamanı algılama biçimleri ve kendilerine göre geçmiş taksimleri hep olagelmiştir. Dönemlendirmeler, biraz da bir kültür ve medeniyet içinde farklılaşan kültür modellerini, değerleri ve bunları temsil eden insan tiplerini öne çıkarır ve görmemizi sağlar.

On üç asır boyunca İslam’ın içinden geçtiği farklı süreçleri göz önünde bulundurmazsak, tarihî bir realite olarak hiçbir zaman var olmayan, soyut bir İslam resmiyle karşı karşıya kalırız. Şimdiye kadar yapıldığı hâliyle, hanedanları ve milletleri temel alan bir yaklaşım, en başta İslam tarihindeki siyasi yapıları aşan ve tarihin daha derininde akıp giden süreklilikleri göz ardı etmektedir. İslam’ın sadece siyasi yapılar oluşturmakla sınırlı kalmadığını; bilakis kendine has bir düşünce sistemi, toplumsal yapısı, kültürü, sanatı, en geniş anlamda da bir medeniyeti olduğunu yeterince vurgulamamaktadır. Ne kadar aktif olurlarsa olsunlar, milletler ve hanedanlıklar, medeniyet hayatı içindeki bütünün küçük bir parçası olmaktan öteye geçemezler. Bu yüzden İslam medeniyetini, milliyetleri ve hanedanlıkları aşan bir bakış açısı ile algılamak gerekir. Bunu için de “ağaca değil, ormana”, yani geçmişe daha sistemli ve daha panoromik bir bakış açısı ile bakmayı gerektirir.

Bu tebliğ, her medeniyetin kendine özgü bir tarihsel serüveninin olduğu gerçeğinden hareketle; kendine ait bir zaman algınsının ortaya konulmasının zorunluluğu üzerinde durmaktadır. İslam medeniyetinin de bu anlamda şimdiye yaşadığı tarihî tecrübeyi sistemli bir şekilde yansıtacak sağlıklı bir zaman algısının ortaya konmamasının, bu medeniyetin anlaşılması için hayati bir önemi olduğunu vurgulamayı ve bu eksikliğin giderilmesi için, İslam medeniyetinin devirlerine ilişkin şimdiye kadar yapılmış tasnifleri karşılaştırarak yeni bir taslak sunmayı hedeflemektedir.